تاریخ امروز:۱ مهر ۱۴۰۰

تذهیب، هنر ناب ایرانی

 

تذهیب، هنر ناب ایرانی

  • این کلمه را دهخدا در فرهنگ خود به معنای زرگرفتن و زراندود کردن آورده است و مترادف با واژه‌هایی نظیر طلاکاری و طلاپوشی است؛ امّا ریشة این واژه از کلمة عربیِ «ذَهَب» به معنای زر یا طلا گرفته شده است.

هُنر تذهیب

  • هنرِ زیبا کردن و آراستن صفحات کتُب مختلف با استفاده از طرح‌ها و نقش‌های چشم‌نوازِ رنگین و طرح‌های اسلیمی و ختایی را تذهیب می‌گویند. این هنر یکی از زیر مجموعه‌های نقّاشی یا نگارگری ایرانی به شمار می‌آید که استفاده از رنگ طلا از ویژگی‌های بارز آن است.
  • نقش‌های اسلیمی به کار رفته در این نوع از نگارگری از اصول نقوشِ ایرانی اسلامی پیروی می‌کند که با استفاده از رنگهای اکرلیک، طلایی، گواش و آبرنگ بر روی صفحاتی از جنس‌های مخصوص یا مقوّایی پیاده می‌شوند. در ادامه با نقوش اصلی به کار رفته در تذهیب آشنا می‌شویم:

نقوش اسلیمی:

  • ظاهرا این واژه از اسلامی گرفته شده است و نقش‌های اسلیمی در هنر تذهیب عبارت است از پیچ و خم‌های دایره‌شکل و نیم‌دایرة تکراری که گاه قرینه دارند و گاهی بی‌قرینه هستند و مانند ساقه‌های گیاه به نظر می‌رسند.
  • چنین نقش‌هایی در دوران کهنِ پیش از اسلام برای زیبا کردن پارچه‌ها و در حجّاری‌ها کاربرد داشته است و شاید در آن دوران نامی دیگر داشته امّا آنچه مشخص است این است که از دوران سلجوقیان یا تیموریان به اسلیمی معروف شده‌اند.

نقوش ختایی:

  • هنرهای تزئینی در ایران طرح‌های فراوانی دارند که یکی از اصلی‌ترین آنها ختایی است؛ این نقش‌ها از آمیزش گل، بوته، غنچه و برگ به وجود می‌آیند که با ظرافتی هنرمندانه میان نقش‌های اسلیمی خودنمایی می‌کنند و آنها را کامل می‌کنند.
  • بعضی مورخّان می‌گویند این نقوش در دورة مغولان از چین به ایران وارد شده‌اند امّا وقتی تاریخ هنرهای تزئینی از دوران هخامنشیان تا امروز را بررسی می‌کنیم، می‌فهمیم که استفاده از گل و بوته از آن زمان تا کنون مورد استفاده بوده است و شباهت‌هایی که میان هنر چین و ایران دیده می‌شود به دلیل مراودات سیاسی، بازرگانی و فرهنگی میان این دو تمدّن کهن است.

پیشینة تذهیب

  • در ایران تاریخچة این هنر به دوران با شکوه ساسانی برمی‌گردد، در آن دوره تزئین ظروف و پارچه‌های نفیس با استفاده از تذهیب انجام می‌شده است. هرچند این هنر پیشینه‌ای کهن دارد امّا دوران شکوفایی آن از دوره‌های اسلامی آغاز شده است.
  • در دورة سلجوقیان این هنر به خدمت گرفته شد تا ابزار و ظروف، سقف بناها و قرآن را تزئین کند؛ عصر تیموریان اوج شکوه هنر تذهیب بود، حاکمان این دوران هنرمندان مذهّب را دعوت کردند تا در کتابخانه‌های مهمّ آن دوران به آراستن کتابهای ارزشمند در زمینه‌های مختلف ادبی، علمی و مذهبی مشغول شوند.
  • همان‌طور که می‌دانید عصر صفویّه دوران شکوفایی تمامی هنرهای ایرانی اسلامی است، تذهیب هم از سفرة پُربرکت این دوران بی‌نصیب نماند و زینت‌بخش صفحات کتب مختلف شد تا امروز موزه‌های بزرگ جهان از داشتن این آثار هنری به خود ببالند.
  • این هنر ارزشمند در دوره‌های افشاریه، زندیه و قاجار هم توانست با وجود بی‌مهری حاکمان، به حرکت آهستة خود ادامه دهد تا امروز به دست ما برسد.

مکتب‌های گوناگون

  • در ایران مکاتب مختلف تذهیب را به دوره‌های تاریخی تقسیم کرده‌اند، البته باید اشاره کرد که در تزئین کتب خطی فارسی از مکاتب خارجی نیز استفاده شده است، سبک‌هایی نظیر چینی، عربی، ترکی، هندی و…
  • امّا مهم‌ترین مکتب‌های این هنر در ایران به ترتیب سلجوقی، تیموری، صفوی، افشاری، زندی و قاجار هستند که هر کدام از آنها در نقاط مختلف ایران دارای ویژگی‌های منحصر به فردی بوده‌اند؛ مثلا در مهمترین مکتب تذهیب که تیموری است، مناطق مهمّی چون خراسان، شیراز و تبریز دارای سبک خاص خود بوده‌اند که عمدتا این روش‌ها از نظر رنگ‌آمیزی و نحوة قرارگرفتن نقوش با هم تفاوت داشته‌اند.

انواع تذهیب‌کاری

  • دو روش مهم در تذهیب وجود دارد که با آنها به طور مختصر آشنا می‌شویم:

روش معرّق:

  • این روش در زمان صفویان مورد استفاده بوده است و پس از آن دوره کم‌کم از رونق افتاد و از بین رفت. نقوش مختلف در این شیوه بر روی صفحات زخیم کشیده شده و سپس به صورت معرّق درمی‌آمد، قسمت جداشده روی حواشی صفحات کتاب مورد نظر چسبانده می‌شد و بعد از آن اطراف و وسط آن با خطوط طلایی زرنویس می‌شد.

روش شانه‌ای:

  • این سبک در دوران قاجار توسّط فردی به نام ابوطالب مدرّس که از دانشمندان آن دوره بود ابداع شد، روشی متداول است که بر روی صفحات کاغذ ابری اجرا می‌شود.

 

اشتراک‌گذاری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *